K. Serafiński: O zjawisku UFO

Określenie UFO, to skrót od angielskiego określenia Unidentified Flying Object - oznaczającego niezidentyfikowany obiekt latający, którego polskim odpowiednikiem jest NOL. Pojęcie pierwotnie dotyczyło każdego niezidentyfikowanego obiektu latającego. Z czasem utrwaliło się definiowanie UFO jako niezidentyfikowanego pozaziemskiego obiektu latającego - a ściślej, potencjalnego pojazdu latającego obcej cywilizacji. Obecnie hipoteza pozaziemskiej cywilizacji nie jest jedyna, a temat UFO dotyczy nie tylko obiektów obserwowanych w powietrzu.

Na początku już zaznaczyć trzeba, że teorie dotyczące pozaziemskiego pochodzenia UFO, mają charakter spekulatywny. To zaś daje szerokie pole do nadinterpretacji i kłamstw. Zacząć należy od prostych wyjaśnień wielu obserwacji. Za UFO brane są bowiem czasem zjawiska atmosferyczne - takie jak chmury soczewkowate, samoloty, miraże, latające lampiony, czy ptaki - gdy na zdjęciach nie widać ich szczegółów, a obraz jest rozmyty przez ruch. Za UFO właściwe uznać można obiekty, których wyjaśnić się w tak prosty sposób nie da. Według relacji, są to często obiekty w kształcie dysku (talerza), cygara, walca, trójkąta, kuli, albo lecącego wysoko i dziwnie zachowującego się punktu światła.

Temat UFO stale rozszerzał się. Do obiektów latających mogących być pojazdami, doszły również relacje obserwacji małych obiektów - które uznawano za pozaziemskie sondy. Obserwacje świetlistych kul. Zdjęcia różnej wielkości obiektów o nieregularnych lub zmiennych kształtach - dla których stworzono m.in. hipotezę kosmicznych zwierząt, a które dało się wyjaśnić zjawiskami optycznymi, zachodzącymi podczas robienia zdjęć. Obserwacje niezidentyfikowanych obiektów podwodnych (Unidentified Submerged Object - USO) - których część wyjaśnia się np. bioluminescencyjnymi glonami. Obserwacje dziwnych istot, a także historie o domniemanych porwaniach przez kosmitów oraz pozostawianych przez nich śladach - w postaci np. implantów. Kwestia obcych istot dotyczy obserwacji postaci obok lub w pojeździe latającym, istot przebywających na ziemi bez obiektu, a także wizyt dziwnych bytów w mieszkaniach - zwanych gośćmi sypialnianymi - dla których często podawanym wyjaśnieniem są omamy hipnagogiczne.

Kolejne wątki mieszczące się w tematyce UFO, to m.in. kręgi w trawie i innej niskiej roślinności, obserwacje zachowujących się dziwnie samolotów - uznawanych też czasem za samoloty widma, nieznane zjawiska pogodowe (np. pioruny kuliste), przekazy o dawnych obserwacjach latających obiektów (np. bitwa nad Norymbergą w 1561 roku) oraz paleoastronautyka - zajmująca się rzekomymi wizytami pozaziemian w bardzo dawnych czasach oraz ich wpływem na rozwój cywilizacji na Ziemi.

Wiele relacji z obserwacji UFO i zjawisk pobocznych, posiada w sobie duży zasób groteski i absurdu. Obserwowane istoty zachowują się czasem złośliwie i podobnie jak niektóre obiekty latające, zdają się mieć charakter ekshibicjonistyczny - jakby ich głównym celem było pokazanie się i zadziwienie obserwatorów/ Przykładem może być opowieść jaką przedstawiła Rosa Lotti - o spotkaniu z karłowatymi istotami we Włoszech w 1954 roku. Do tego dochodzi problematyczna kwestia bardzo ludzkiej formy spotykanych w relacjach istot - choć teoretycznie, życie powstałe niezależnie od tego na Ziemi, powinno mieć mocno odmienną formę. Jednocześnie trudno spotkać relacje o na tyle podobnych istotach, by móc zaklasyfikować je do jednego gatunku. Dość charakterystyczne są natomiast ich cechy w kontekście miejsca na którym miały zostać zaobserwowane. Na przykład w Stanach Zjednoczonych opowiada się często o różnorodnych szarych istotach z dużymi głowami w kształcie kropli oraz wielkimi oczami. W Ameryce Południowej zaś, kosmici mają częściej cechy zwierzęce. Regularność taką da się powiązać z charakterem kultury panującej w danym miejscu.

Tu pojawiają się więc trzy wyjaśnienia. Pierwsze przypisuje zjawisku źródło w ludzkiej fantazji - na którą wpływ ma otoczenie kulturowe. Innymi słowy, ludzie wymyślają sobie takich kosmitów, jakich pozwala im wykreować wyobraźnia, w oparciu o znane z otoczenia wzorce. Drugie wyjaśnienie to hipoteza Carla Gustava Junga mówiąca o takich zjawiskach jako swoistych zbiorowych halucynacjach. Trzecie wyjaśnienie - przedstawiane przez niektóre osoby zajmujące się tym zjawiskiem - odnosi się do hipotez innych niż ta o pozaziemskiej cywilizacji. Jedna z nich mówi o tym, że za spotkania z UFO odpowiada nieznana siła, określana np. jako superspektrum (John Keel). Podobne hipotezy utożsamiają UFO i zjawiska poboczne z demonologią ludową (np. Arkadiusz Miazga). Demonologiczne wyjaśnienie sugeruje również Kościół Katolicki - aczkolwiek tutaj wskazuje wprost na demony, będące w katolickiej teologii bytami złymi (w demonologii ludowej, demony to po prostu niematerialne byty - nie zawsze złe) - co ma najprawdopodobniej zniechęcić ludzi do tematyki UFO, będącej dla wielu formą eskapizmu.

Podkreślić tu należy, że różne próby wyjaśnienia fenomenu obiektów latających - dla których nie znaleziono konwencjonalnego wyjaśnienia - mają charakter jedynie hipotetyczny (nie są to teorie naukowe). Nikt bowiem nie przedstawił dowodów wskazujących na prawdziwość proponowanego źródła zjawiska. Nadmienić trzeba również, że nawet w kilku cieszących się popularnością przypadkach zarejestrowania UFO - dostatecznie wykazano cechy oszustwa. Przykładem może być film, który nakręcił George Adamski - gdzie dziwne zniekształcenia krawędzi obiektu wskazują, że jest to połówka modelu przyklejona do szyby. Podobnym przypadkiem był Billy Meier - którego zdjęcia UFO przedstawiały modele wykonane z różnych przedmiotów użytkowych - takich jak pokrywa od beczki - których charakterystyczne elementy odnaleziono na fotografiach. Jakby tego było mało, Meier zaprezentował w pewnym momencie nawet zdjęcie dwóch kosmitek - które okazało się być w rzeczywistości kadrem z amerykańskiego programu rozrywkowego The Dean Martin Show.

Zjawisko UFO stało się dość popularnym elementem kultury. Obraca się wokół niego jego własny folklor, na który składają się różnorodne produkty kulturowe: filmy (głównie o porwaniach lub inwazjach), książki, wydarzenia kulturowe - np. związane z rocznicą podania informacji o katastrofie UFO w Roswell, handel pamiątkami, tworzenie własnych historii o UFO itp. Do tego dochodzą kulty religijne, które powołują się na rzekome przekazy od istot pozaziemskich - jak ruch raeliański i Wrota Niebios (Heaven's Gate), przy czym poza znanymi, zorganizowanymi ruchami, jest wielu ludzi mających własne, odnoszące się do UFO wierzenia o religijnym charakterze.

Ufologia - dziedzina zajmująca się tym tematem - nie jest jednorodna. Spotkać można tu ludzi, którzy podchodzą do tego dość merytorycznie - gromadząc relacje świadków oraz materiał fotograficzny i filmowy, starając się przy tym odrzucać mistyfikacje oraz zdjęcia pozorne UFO - przedstawiające w rzeczywistości np. ptaki, czy samoloty. Spotkać można jednak też osoby, które budują naciągane teorie, czy nawet same tworzą fałszywy "materiał dowodowy". Zużycie terminu UFO, polegające na skojarzeniu go z oszustwami i swoistym kiczem, a także chęć szerszego spojrzenia na sprawę - bez fiksowania się wyłącznie na hipotezach o pozaziemskich pojazdach - skłoniły niektórych ludzi zajmujących się tym tematem, do stworzenia nowych terminów, takich jak: Niezidentyfikowane Zjawiska Powietrzne (Unidentified Aerial Phenomena - UAP), Nietypowe Pojazdy Powietrzne (Anomalous Aerial Vehicle - AAV), czy Niezidentyfikowany System Powietrzny (Inidentified Aerial System - IAS).

Mimo poważnego traktowania tematu przez niektórych ufologów, trudno ufologię uznać za naukę. Badanie zjawiska ogranicza się w zasadzie do zbierania informacji od świadków - w postaci relacji, zdjęć i filmów. Zakładając, że archiwizowane materiały są autentyczne (nie są mistyfikacją) jest to nadal za mało by problem badać dogłębnie i wyciągnąć z tego konkretne wnioski. Obiektów takich nie da się skutecznie śledzić, nie można ich poddać badaniu (np. w laboratorium), nie można też przeprowadzić powtarzalnego eksperymentu. Wszystko co może robić ufologia to gromadzić materiały z obserwacji i tworzyć kolejne hipotezy.

Brak konkretnych postępów w badaniu zjawiska UFO, przyczynia się do słabnącego zainteresowania tą tematyką. Słabnące zainteresowanie nim od lat dziewięćdziesiątych wynika również z powszechności dostępu do komputerów, a później i internetu. Obecnie bowiem w internecie znaleźć można masę fałszywych zdjęć i filmów przedstawiających UFO - z których część nawet nie próbuje udawać prawdziwych (czasem są to materiały mające wyraźnie rozśmieszać, czasem ktoś chce pokazać, że potrafi taki filmik stworzyć). Skutkiem tego jest zobojętnienie na temat UFO - który postrzegany jest przy tym mniej poważnie.

Mimo całokształtu problemów związanych z badaniem zjawiska UFO, nie powinno się go całkowicie przekreślać. W najbardziej optymistycznym przypadku - być może kiedyś uda się komuś udowodnić jego niezwykłe pochodzenie. Nawet jednak zakładając, że wszystkie materiały zgromadzone przez ufologów są fałszywe - nie muszą to być materiały bezwartościowe. Mogą bowiem posłużyć choćby do badania poznawczej centracji o charakterze kulturowym lub antropocentrycznym, wpływu samej kultury na wyobrażenia ludzi, albo tematyki UFO jako narzędzia walki informacyjnej (dezinformacji).

Fot. George Stock (domena publiczna)